Od 1 października 2025 r. będziemy mieli do czynienia ze stopniowym uruchamianiem systemu kaucyjnego. Sama data nie oznacza, że od razu jesienią zobaczymy zalew opakowań kaucyjnych na półkach i w punktach zbiórki. Oznakowane logiem systemu kaucyjnego butelki i puszki będą sukcesywnie wprowadzane do obrotu a zastąpienie nimi opakowań bezzwrotnych - czyli niekaucjowanych - nastąpi najprawdopodobniej po Nowym Roku. Przepisy przewidują bowiem trzymiesięczny okres przejściowy dla produktów nieoznakowanych symbolem kaucji. To oznacza, że najpóźniej do 31 grudnia br. mogą być wykorzystywane opakowania na napoje niemające oznakowania, które wskazuje na objęcie ich systemem kaucyjnym, do momentu ich zużycia, zwrotu lub wyczerpania zapasów.
Sieci, operatorzy oraz producenci opakowań pełną parą przygotowują się do debiutu systemu kaucyjnego. Niecałe cztery miesiące przed jego startem sprawdzamy, czy same zwrotomaty, które testują sieci handlowe, są gotowe sprostać niebywałej inwencji Polaków i są zabezpieczone przed różnymi rodzajami prób oszustwa.
Wraz z dyrektorem zarządzającym jedną z firm produkujących butelkomaty odwiedziliśmy trzy sklepy, które w sposób zautomatyzowany już przyjmują plastikowe butelki i puszki. Automaty były dwóch firm. Przetestowaliśmy w nich ich zabezpieczenia przed potencjalnymi oszustwami, jakie mogą mieć miejsce po starcie systemu kaucyjnego.
Nasze testy absolutnie nie są zachętą i aprobatą do tego typu działań. Ich celem było wskazanie potencjalnych niedociągnięć i zagrożeń producentom i dystrybutorom maszyn po to, aby zdążyli je jeszcze dopracować przed 1 października. W przeciwnym razie straty dla sklepów, a przede wszystkim dla operatorów systemu, mogą być ogromne.
Z tego samego względu nie ujawniamy nazw producentów testowanych urządzeń ani sieci, których sklepy odwiedziliśmy. Mamy jednak nadzieję, że w tym przypadku zareagują oni wcześniej, aby nie sprawdziło się przysłowie, że mądry Polak po szkodzie.
1. Butelka na sznurku
Jedną z metod, którą testowali ostatnio m.in. Rumunii, jest przywiązanie sznurka lub nitki do szyjki butelki. Rumunia bowiem wprowadziła system kaucyjny całkiem niedawno, bo 30 listopada 2023 r., jako 13. kraj w UE. My też sprawdziliśmy tę metodę. Efekt: żadna maszyna nie dała się oszukać na tę naszą chytrą sztuczkę.
2. Żyłka wędkarska na butelce
Cienka, przezroczysta żyłka wędkarska - tu automaty nie mogły się zdecydować. Raz chwytały przynętę, innym razem nie. Jak tłumaczy nam ekspert, mimo zaawansowanych skanerów w zwrotomatach część z nich nie jest w stanie wykryć bezbarwnej cienkiej nitki, stąd nasze częściowe “powodzenie” w oszukaniu maszyny.
3. Etykieta na palcu
Aby po 1 października móc skorzystać z butelkomatu, konieczne będzie przyniesienie butelki bądź puszki z nową etykietą (a niej nowy kod kreskowy i logo systemu kaucyjnego). Z jednej z butelek plastikowych zerwaliśmy więc etykietę i spróbowaliśmy oddać opakowanie. Nie udało się.
Jednak, gdy owinęliśmy etykietę na palcu i zeskanowaliśmy ją, przytrzymując chwilę we wnętrzu maszyny i jednocześnie wrzucając pustą butelkę, jedna z maszyn przyjęła nam zwracane opakowanie. Dwie pozostałe nie dały się złapać na ten numer. Wytłumaczenie eksperta: mają zainstalowane skanery dalej od wlotu, do którego wrzucaliśmy butelki.
4. Odpowiednio docięta etykieta
Docięliśmy więc etykietę w taki sposób, aby była ona długim paskiem. Na jego końcu mieliśmy kod kreskowy. I znów próbujemy w trzech maszynach.
Dwie zasygnalizowały obsłudze błąd. Na wyświetlaczu pojawił się komunikat: “Stop. próba oszustwa, część butelkowa. Pojemnik przeszedł szczelinę czytającą w sposób nienormalny”. I zalecenie dla obsługi: “Upewnić się, że stożek podający i przenośnik podający są czyste i nie ma przyklejonych do nich włosów”.
Maszyna w trzecim sklepie nie miała tego typu dylematów. Przyjęła nam wszystkie butelki, które wrzuciliśmy nadkładając na nie odpowiednio przyciętą etykietę.
5. Skserowane kupony za oddane butelki
Nie zdecydowaliśmy się iść na całość. Ekspert przestrzega jednak przed jeszcze jedną możliwością oszustwa. Chodzi o skserowanie kuponu za oddane butelki i wielokrotne go realizowanie. Podobno jak na razie kody kreskowe na voucherze nie dezaktywują się i można je wykorzystywać wielokrotnie. Sklepy powinny mieć to już dziś na uwadze.
Od kiedy zacznie obowiązywać system kaucyjny?
Od 1 października 2025 r. w Polsce zacznie funkcjonować system kaucyjny, którego celem jest selektywna zbiórka wybranych rodzajów zużytych opakowań po napojach. Objęte nim zostaną objęte wybrane produkty w opakowaniach na napoje tj.:
- butelki jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych na napoje o pojemności do 3 litrów, włącznie z ich zakrętkami i wieczkami z tworzyw sztucznych (butelki PET);
- puszki metalowe o pojemności do 1 litra;
- butelki szklane wielokrotnego użytku o pojemności do 1,5 litra.
Kaucja będzie wynosić 0,50 zł dla butelek z tworzyw sztucznych jednorazowego użytku i puszek metalowych, oraz 1 zł dla butelek szklanych wielokrotnego użytku.
Użytkownik końcowy będzie miał możliwość zwrotu opakowań objętych systemem kaucyjnym i odbioru kaucji na terenie całej Polski, bez konieczności okazania dowodu zakupu.
System kaucyjny w Polsce będzie 19. systemem w Europie. W Szwecji działa on już 40 lat. Kształt polskiego systemu to połączenie rozwiązań nordycko-bałtyckich z niemieckim. W modelu krajów skandynawskich i w krajach bałtyckich występuje jeden operator, który składa się z sektora producenckiego i sektora handlu, natomiast w systemie niemieckim nie ma wyraźnego podmiotu, operatora systemu.
